📖 Giới thiệu khóa học

Tam thiên tự của Ngô Thì Nhậm: trọn 3000 cặp chữ Hán – chữ Nôm, cách cấu tạo chữ (hội ý, hình thanh, giả tá), âm Hán Việt, nghĩa tiếng Việt và câu thơ cùng vần.

Về nguồn trên thẻ: chữ Hán, thứ tự chữ và cách giải tiếng Việt theo bản in năm 1959 của Đoàn Trung Còn, đối chiếu bản chép trên Wikisource (CC BY-SA 4.0); chỗ sách giải khác nghĩa thường của chữ Hán thì ghi "(theo sách)". Bản in này không có chữ Nôm, nên chữ Nôm trên thẻ lấy theo từ điển, một số mục theo Ngũ thiên tự của Vũ Văn Kính, và có thể khác chữ trong các bản khắc Nôm xưa.

Tri ân:

Xin trân trọng tri ân cụ Thiều Chửu cùng các bậc tiền nhân, học giả và cộng đồng đã gìn giữ, nghiên cứu, truyền lại di sản chữ Hán–Nôm. Công sức biên soạn từ điển, đối chiếu và số hóa tư liệu của các thế hệ là nền tảng quý báu để người học hôm nay tiếp cận di sản ấy.

📖 Quy tắc vần lưng (Yêu vận) và cấu tạo chữ Nôm trong Tam thiên tự

Sách Tam thiên tự của Ngô Thì Nhậm viết theo thể vần 4 chữ: chữ thứ 4 của câu trên bắt vần với chữ thứ 2 của câu dưới (Thiên trời Địa đất -> Cử cất Tồn còn -> Tử con Tôn cháu).

• Phép Hội ý: ghép hai chữ Hán có nghĩa liên quan. Phép Hình thanh: ghép một phần chỉ nghĩa với một phần gợi âm𡗶 trời𡥵 con
• Phép Giả tá: mượn một chữ Hán có âm gần để ghi tiếng Việt, không xét nghĩa của chữ đó茹 nhà浪 rằng

📖 Mẹo nhận diện phần chỉ nghĩa trong nhóm hành động và cảm xúc

• Chữ Nôm chỉ sự đi lại có thể lấy chính chữ Hán cùng nghĩa làm phần chỉ nghĩa: 𧼋 chạy có 走 Tẩu (豸 Trãi gợi âm), 𠫾 đi có 去 Khứ (多 Đa gợi âm).
• Hai chữ Nôm chỉ tình cảm 𢞅 yêu và 恄 ghét cùng có 忄 Tâm chỉ nghĩa, phần gợi âm lần lượt là 要 Yêu và 吉 Cát.
• Một chữ gợi âm có thể dùng cho nhiều tiếng: 礼 Lễ gợi âm trong 𥛉 lạy, 𣑶 rễ, 𥚯 dễ.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về nhà cửa, nông cụ và làng quê

• Nhóm đồ gỗ trong nhà dùng chữ Hán có sẵn: 榾 cột mượn chữ 榾 Cốt để ghi âm, còn 樑 rường và 床 giường mượn nguyên chữ Hán.
• Nhóm nông cụ: 耚 bừa có 耒 Lỗi chỉ nghĩa, 皮 Bì gợi âm; 𨫵 cuốc có 金 Kim chỉ nghĩa, 國 Quốc gợi âm. 鋤 là cái bừa, cũng là cuốc đất; sách giải 鞠 là cuốc, còn 鞠 vốn là nuôi nấng, quả bóng da.
• Nhóm chim cùng có 鳥 Điểu chỉ nghĩa, phần gợi âm lần lượt là 仕 Sĩ và 孤 Cô𪀆 sẻ𪂮 gà

📖 Hiện tượng mượn nguyên chữ Hán (Từ Hán-Việt đồng âm đồng nghĩa)

Khi từ tiếng Việt mượn thẳng âm Hán-Việt (功 công, 聖 thánh, 賢 hiền, 僊 tiên, 潮 triều, 鳳 phượng, 丈 trượng, 尋 tầm), chữ Nôm giữ nguyên mặt chữ Hán đó, cả âm lẫn nghĩa.

• Cũng mượn nguyên chữ nhưng ghi một tiếng Việt khác âm Hán-Việt: 伯 bác (âm Hán-Việt là bá), 姨 dì (di), 錫 thiếc (tích), 役 việc (dịch), 鳶 diều (diên).
• Riêng 佛 Phật, tiếng Việt là bụt, chữ Nôm dùng 侼 bụt: 亻 Nhân chỉ nghĩa, 孛 Bột gợi âm.

📖 Dấu ấn tiếng Việt cổ trong Tam thiên tự

Đoạn này lưu giữ một số từ Việt cổ:

• 謹 ghín ứng với 愼 Thận, nghĩa là cẩn thận, giữ gìn; chữ Nôm dùng 謹 Cẩn để ghi tiếng ghín, từ điển chỉ ghi âm Nôm kín.
• 私 tây ứng với 私 Tư, nghĩa là riêng tư, của riêng; chữ Nôm mượn nguyên chữ Hán này.

📖 Nhóm chữ Nôm về không gian sống, màu sắc và mùi vị

• Hai chữ Nôm chỉ rau: 𦵠 hẹ có 艹 Thảo chỉ nghĩa, 係 Hệ gợi âm; 荇 hành mượn chữ 荇 Hạnh để ghi âm. Sách giải 菲 là rau hẹ, còn 菲 vốn là củ cải, thơm tốt.
• Nhiều chữ chỉ màu sắc, vị và khoáng vật ghép chữ Hán cùng nghĩa với chữ gợi âm: 𫕹 xanh (青 Thanh + 生 Sinh), 𤽸 trắng (白 Bạch + 壯 Tráng), 𧃵 đắng (苦 Khổ + 登 Đăng), 𥒥 đá (石 Thạch + 多 Đa), 鐄 vàng (金 Kim + 黄 Hoàng).

📖 Nhóm chữ Nôm về hoạt động của mắt, công cụ và mùa màng

• Trong bốn động từ nhìn ngắm liên tiếp, 𥆡 dòm, 𥆁 liếc, 䀡 xem có 目 Mục (con mắt) chỉ nghĩa, riêng 察 xét mượn nguyên chữ Hán.
• Nhóm công cụ: 𠠙 rìu có 刂 Đao chỉ nghĩa, 寮 Liêu gợi âm; 斧 búa mượn nguyên chữ Hán.
• Nhóm mùa màng: 穭 lúa có 禾 Hòa chỉ nghĩa, 魯 Lỗ gợi âm; 𦾥 vừng có 艹 Thảo chỉ nghĩa, 暈 Vựng gợi âm.

📖 Nhóm chữ Nôm về thảo mộc, muông thú và thời gian sáng tối

• Nhóm thảo mộc: 𦰦 cải có 艹 Thảo chỉ nghĩa, 改 Cải gợi âm; 𥭶 măng có 竹 Trúc chỉ nghĩa, 芒 Mang gợi âm; 薑 gừng mượn nguyên chữ Hán.
• Hai loài thú 𤠳 khỉ, 𤞻 hùm cùng có 犭 Khuyển chỉ nghĩa; hai buổi trong ngày 𣋁 tối, 𣈕 mai cùng có 日 Nhật (mặt trời) chỉ nghĩa.
• Nhờ cấu trúc vần lưng nối tiếp, người học dễ nhẩm thuộc liền mạch từng cặp Hán – Nôm.

📖 Cấu tạo chữ Nôm trong nhóm kích thước, kiến trúc và thời tiết

• Cặp kích thước: 𨱽 dài có 镸 Trường chỉ nghĩa, 曳 Duệ gợi âm; 𬑶 ngắn có 短 Đoản chỉ nghĩa, 艮 Cấn gợi âm.
• Hai chữ chỉ công trình 閣 gác và 樓 lầu mượn nguyên chữ Hán 閣 Các và 樓 Lâu để ghi tiếng Việt.
• Chữ 𩄎 mưa là chữ Hình thanh điển hình: 雨 Vũ (mưa) chỉ nghĩa, 眉 Mi gợi âm. 𬰊 giá cũng có 雨 Vũ chỉ nghĩa, 這 Giá gợi âm.

📖 Nhóm chữ Nôm về sông nước, ngư cụ và đo lường

• Hai ngư cụ 𥯉 đó, 䈒 nơm cùng có 竹 Trúc (tre) chỉ nghĩa, phần gợi âm lần lượt là 妬 Đố và 南 Nam.
• Nhóm thú rừng: 𤠰 gấu có 犭 Khuyển chỉ nghĩa, 冓 Cấu gợi âm; 𧴋 beo có 豸 Trãi chỉ nghĩa, 票 Phiếu gợi âm.
• Nhóm sông nước và đo lường: 渃 nước có 氵 Thủy chỉ nghĩa, 若 Nhược gợi âm; 𡱩 thước có 尺 Xích chỉ nghĩa, 托 Thác gợi âm; 斤 cân mượn chữ 斤 Cân để ghi âm.

📖 Nhóm chữ Nôm về cơ thể, thiên nhiên và lời nói

• Hai chữ chỉ bộ phận cơ thể: 𦛌 ruột có 月 (bộ nhục) chỉ nghĩa, 聿 Duật gợi âm; 𨉞 lưng có 身 Thân chỉ nghĩa, 夌 Lăng gợi âm.
• Nhóm thiên nhiên: 𣷭 bể (biển lớn) có 氵 Thủy chỉ nghĩa, 彼 Bỉ gợi âm; 棱 rừng là chữ 棱 Lăng, trong chữ Nôm đọc là rừng.
• Ba động từ phát ngôn 呐 nói, 噲 gọi, 𠼕 vời cùng có 口 Khẩu (cái miệng) chỉ nghĩa; riêng 呈 chiềng (trình bày, thưa với trên) mượn nguyên chữ Hán.

📖 Nhóm chữ Nôm về may mặc, diện mạo và sinh vật

• Nhóm dệt may 𦁼 may, 𦂾 dệt cùng có 糹 Mịch (sợi tơ) chỉ nghĩa; nhóm râu tóc 𩯁 râu, 𩯀 tóc cùng có 髟 Tiêu (tóc dài) chỉ nghĩa.
• Từ cổ 襪 miệt ứng với 鞋 Hài, nghĩa là giày dép, đồ mang ở chân; chữ Nôm mượn 襪 Miệt để ghi âm.
• Hai con vật 𧋉 cóc, 𧐖 lươn cùng có 虫 Trùng chỉ nghĩa, phần gợi âm lần lượt là 谷 Cốc và 連 Liên.

📖 Nhóm chữ Nôm về thảo mộc, thương mại và chim muông

• Nhóm cây trái: 𣖙 mía, 梌 dừa cùng có 木 Mộc chỉ nghĩa; 荼 dưa có 艹 Thảo chỉ nghĩa, chung phần gợi âm 余 Dư với 梌 dừa.
• Nhóm mua bán: 𧷸 mua có 貝 Bối (tiền tài) chỉ nghĩa, 莫 Mạc gợi âm; 𧸝 bán có 賣 Mại chỉ nghĩa, 半 Bán gợi âm; 填 đền mượn chữ 填 Điền để ghi âm.
• Đoạn này có hai tiếng trả khác nghĩa: 者 trả ứng với 報 Báo (đáp lại, hoàn lại) mượn chữ 者 Giả để ghi âm; 𪃙 trả ứng với 翠 Thúy (chim trả, màu xanh biếc) có 鳥 Điểu chỉ nghĩa, 者 Giả gợi âm.

📖 Nhóm chữ Nôm về tính chất, đại từ và ẩm thực

• Hai chữ chỉ tính chất 𤵺 dại, 𤷙 ngây cùng có 疒 Nạch chỉ nghĩa, phần gợi âm lần lượt là 曳 Duệ và 㝵 Ngại.
• Trong hai đại từ chỉ định, 箕 kia tạo theo phép Giả tá (mượn chữ 箕 Cơ để ghi âm, không xét nghĩa gốc).
• Hai món ăn: 𬛈 nem có 肉 Nhục chỉ nghĩa, 南 Nam gợi âm; 𩛄 bánh có 飠 Thực (thức ăn) chỉ nghĩa, 丙 Bính gợi âm.

📖 Nhóm chữ Nôm về đạo lý, phương hướng và lục phủ ngũ tạng

• Nhóm đạo lý: 草 thảo mượn chữ 草 Thảo để ghi âm; 𣦍 ngay có 正 Chính chỉ nghĩa, 宜 Nghi gợi âm.
• Hai phương hướng 北 bắc, 南 nam và 柑 cam mượn nguyên chữ Hán cả âm và nghĩa; 橘 quýt cũng mượn nguyên chữ Hán nhưng ghi tiếng quýt, âm Hán-Việt là quất.
• Bốn bộ phận cơ thể: 𦟽 mật, 𦛋 cật có 月 (bộ nhục) chỉ nghĩa, phần gợi âm lần lượt là 密 Mật và 吉 Cát; 肝 gan, 筋 gân mượn nguyên chữ Hán.

📖 Nhóm chữ Nôm về phẩm chất, gia đình và thủy sản

• Phần gợi âm có khi cùng âm với tiếng Việt, như 偀 anh lấy 英 (anh), 𧕚 trai lấy 齋 (trai); có khi chỉ gần âm, như 𢚸 lòng lấy 弄 (lộng), 𦑃 cánh lấy 更 (canh).
• 𧏵 rồng, 𧑂 cáy, 𧕚 trai cùng dùng 虫 (trùng) làm phần chỉ nghĩa; 𩺺 gáy dùng 魚 (ngư), chỉ cá gáy, tức cá chép.
• 頭 đầu và 盛 thịnh mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa, nhưng khác chữ đứng cặp là 元 và 殷.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về bộ phận cơ thể, cây trái và thủy sản

• Nhiều chữ lấy chính chữ Hán đứng cặp làm phần chỉ nghĩa rồi thêm phần gợi âm: 𦠘 vai có 肩 (kiên) và 來 (lai), 𦧘 thịt có 肉 (nhục) và 舌 (thiệt), 𧹼 đỏ có 赤 (xích) và 都 (đô), 𦹵 cỏ có 草 (thảo) và 古 (cổ).
• Hai tên cá 𩽸 nheo, 𩸯 chuối đều ghép 魚 (ngư) với phần gợi âm; 𩸯 chuối ở đây là cá lóc (cá quả), không phải cây chuối.
• 櫗 mít là chỗ sách giải khác nghĩa thường: 柰 vốn là cây táo dại.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về ẩm thực, nhạc khí, gia tộc và đồ đun nấu

• Hai chữ đồ đun nấu cấu tạo khác nhau: 鑊 vạc mượn nguyên chữ Hán 鑊 (hoạch) để ghi tiếng vạc, còn 㘨 nồi ghép 土 (thổ) chỉ nghĩa với 内 (nội) gợi âm.
• Hai tên cá 鱩 trôi, 𩷉 diếc đều dùng 魚 (ngư) làm phần chỉ nghĩa, gợi âm bằng 雷 (lôi) và 亦 (diệc). 鯇 vốn là cá trắm cỏ, sách giải là cá trôi.
• Hai chữ màu cũng khác cách ghi: 碧 biếc mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng biếc, 𬹙 đen ghép 黑 (hắc) với 真 (chân).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về việc bếp núc, côn trùng và cây trái

• Các chữ về bếp núc có nhiều cách cấu tạo: 𤍇 nấu dùng 火 (hỏa), 𥹙 cháo dùng 米 (mễ), 羹 canh mượn nguyên chữ Hán, 爐 lò mượn nguyên chữ Hán 爐 (lô) để ghi tiếng lò.
• Nhóm côn trùng 𧎠 rận, 𧋆 ruồi, 蟡 ve, 𧍝 dế đều dùng 虫 (trùng) làm phần chỉ nghĩa.
• Ba chỗ sách giải khác nghĩa thường: 炊 vốn là nấu cơm, sách giải 𥸷 xôi; 蘞 vốn là dây bạch liễm, sách giải 契 khế; 橙 vốn là cây cam, sách giải 棦 chanh.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về sông nước, đồ dùng phòng ngủ và quân ngũ

• Nhóm sông núi chọn phần chỉ nghĩa theo địa hình: 𣷷 bến và 滝 sông dùng 氵 (thủy), 𡶀 núi dùng 山 (sơn).
• Nhóm đồ ngủ 襘 gối, 𧜖 chăn, 𧛋 nệm đều dùng 衤 (y) làm phần chỉ nghĩa; riêng 巾 khăn mượn nguyên chữ Hán 巾 để ghi tiếng khăn.
• Bốn chữ cuối đoạn đều mượn nguyên chữ Hán: 軍 quân, 眾 chúng, 銃 súng giữ cả âm và nghĩa, 旗 cờ dùng để ghi tiếng cờ.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về xã hội, tự nhiên và sinh dưỡng

• Phần đầu đoạn có chuỗi chữ mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa: 初 sơ, 武 vũ, 文 văn, 民 dân, 社 xã.
• Nhóm thiên nhiên chọn phần chỉ nghĩa theo sự vật: 𬇚 ao và 汫 giếng dùng 氵 (thủy), 𩄲 mây dùng 雨 (vũ), 焒 lửa dùng 火 (hỏa).
• Hai chữ sinh dưỡng khác cách ghi: 䐗 chửa ghép 月 (bộ nhục) với 者 (giả), 餒 nuôi mượn chữ Hán 餒 (nỗi) để ghi âm.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về động tác tay, thời gian và thuyền bè

• 尾 (vĩ) có mặt ở ba chữ đầu đoạn: là phần chỉ nghĩa của 𡳪 đuôi, là phần gợi âm của 𩷳 vảy và 捤 vẫy. Hai chữ động tác tay 捤 vẫy, 扲 cầm đều dùng 扌 (thủ).
• Nhóm thời gian lấy chính chữ Hán đứng cặp làm phần chỉ nghĩa: 𢆥 năm có 年 (niên), 𣎃 tháng có 月 (nguyệt); còn 𤏬 sáng dùng 火 (hỏa).
• Hai thẻ cuối là tên thuyền 船𦩳 thuyền giã và 船艋 thuyền mành, mỗi thẻ gồm chữ 船 mượn nguyên đi với một chữ khác: 𦩳 có 舟 (chu) chỉ nghĩa, 者 (giả) gợi âm; 艋 là chữ giả tá.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về nông sản, dụng cụ kim khí và tính chất

• Nhóm nông sản ghép phần chỉ nghĩa với phần gợi âm: 芌 khoai có 艹 (thảo) và 亏 (khuy), 苭 ấu có 艹 (thảo) và 幼 (ấu), 𣖘 hồng có 木 (mộc) và 紅 (hồng).
• Đồ kim loại không cùng một cách ghi: 鉎 xanh, 銙 khóa ghép 金 (kim) với phần gợi âm, 鉗 kềm mượn nguyên chữ Hán 鉗 để ghi tiếng kềm, 𡊲 chõ lại dùng 土 (thổ).
• Cặp trái nghĩa mềm cứng cũng khác cách ghi: 𣟮 mềm lấy 柔 (nhu) làm phần chỉ nghĩa, 勁 cứng mượn nguyên chữ Hán 勁 để ghi tiếng cứng.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về phẩm chất đạo đức, nghi lễ và lời khen

• Các chữ về lời nói 𠹳 cợt, 𠸦 khen, 𠿿 ngợi đều dùng 口 (khẩu) làm phần chỉ nghĩa, gợi âm bằng 桀 (kiệt), 看 (khán), 義 (nghĩa).
• Nhóm phẩm chất có 威 uy, 德 đức mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa; 𣦍 ngay ghép 正 (chính) với 宜 (nghi).
• Đoạn có nhiều chỗ sách giải khác nghĩa thường: 誠 vốn là chân thành, sách giải 信 tin; 謠 vốn là bài hát dân gian, lời đồn, sách giải 𠿿 ngợi; 稱 vốn là gọi, khen, cân, sách giải 贈 tặng.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về trí nhớ, gia thất, phương hướng và kim loại

• Cặp đối đầu đoạn khác cách ghi: 悁 quên mượn chữ Hán 悁 (quyên) để ghi âm, 𢖵 nhớ ghép 忄 (tâm) với 女 (nữ).
• Nhóm gia thất cũng vậy: 𡞕 vợ ghép 女 (nữ) với 备 (bị), 侯 hầu mượn chữ Hán 侯 (hầu) để ghi âm, nghĩa là vợ lẽ, nàng hầu.
• Về kim loại, 𨫊 sắt ghép 金 (kim) với 栗 (lật), 銅 đồng mượn nguyên chữ Hán. Về phương hướng, 東 đông và 北 bắc đều mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về công cụ nhọn, tính chất và sự chuyển dịch

• 針 kim mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng kim; 𡭻 nhọn ghép 尖 (tiêm) với 屯 (truân). 刃 vốn là lưỡi dao, sách giải là nhọn.
• Nhóm chuyển dịch mỗi chữ một cách: 𧼋 chạy ghép 走 (tẩu) với 豸 (trãi), 洡 lội và 㵢 trôi dùng 氵 (thủy), 過 qua mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa.
• 𥺊 gạo và 𤞺 cáo cùng lấy 告 (cáo) gợi âm, khác phần chỉ nghĩa: 米 (mễ) và 犭 (khuyển).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về khoảng cách, ăn uống và sinh dưỡng

• Các chữ giả tá 賒 xa, 哿 cả, 媒 môi mượn chữ Hán 賒 (xa), 哿 (khả), 媒 (môi) để ghi âm; 少 thiếu mượn nguyên chữ Hán 少 (thiểu) để ghi tiếng thiếu; 媒 môi ở đây là cái muỗng (thìa).
• Nhóm ăn uống có nhiều cách ghi: 炙 chả, 茶 chè mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng Việt, 𥮊 đũa ghép 竹 (trúc) với 杜 (đỗ), 𪉽 mặn ghép 鹵 (lỗ) với 曼 (mạn), 𠹽 cay ghép 口 (khẩu) với 荄 (cai).
• Cặp cuối đoạn về sinh dưỡng: 䐗 chửa ghép 月 (bộ nhục) với 者 (giả), 胎 thai mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về quản trị, phố phường và dâu rể

• Nhóm việc quan và phố phường mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa: 該 cai, 坊 phường, 鋪 phố, 部 bộ, 藩 phiên, 權 quyền, 爵 tước. 鋪 vốn là cửa hàng, bày ra, sách giải là phố.
• Một số chữ mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng Việt khác âm Hán Việt: 計 kể, 婿 rể, 句 câu, 得 được, 捲 cuốn.
• Ít chữ có cấu tạo riêng: 妯 dâu ghép 女 (nữ) với 由 (do), 㦖 muốn ghép 忄 (tâm) với 悶 (muộn).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về thời tiết và con người

• Nhóm thời tiết mỗi chữ một cách: 霜 sương mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa; 𣌝 nắng ghép 日 (nhật) với 曩 (nẵng); 𠖾 mát ghép 冫 (băng) với 末 (mạt).
• Nhóm chỉ người: 媄 mẹ ghép 女 (nữ) với 美 (mỹ), 𡥵 con ghép 子 (tử) với 昆 (côn), 𠀲 đứa ghép 丁 (đinh) với 多 (đa).
• 𢌌 rộng và 㳥 sóng cùng lấy 弄 (lộng) gợi âm, khác phần chỉ nghĩa: 廣 (quảng) và 氵 (thủy).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về hình dạng, việc đãi lọc và mũ trâm

• Hai chữ tả hình dạng lấy chữ Hán làm phần chỉ nghĩa: 𧷺 tròn có 員 (viên) và 侖 (luân), 𡭻 nhọn có 尖 (tiêm) và 屯 (truân).
• Nhóm việc đãi lọc: 𠜭 đâm dùng 刀 (đao), 𣲠 đãi ghép 氵 (thủy) với 歹 (đãi), 𢫟 sảy ghép 扌 (thủ) với 仕 (sĩ), 研 nghiền mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng nghiền.
• Hai thẻ hai chữ 𢃱冕 mũ miện và 𣘃簪 cây trâm ghép một chữ hình thanh với một chữ mượn nguyên chữ Hán.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về đồ đan, sâu mọt, gia vị và thuyền bè

• Hình thanh ghép phần chỉ nghĩa với phần gợi âm: 箻 sọt có 竹 (trúc) và 律 (luật), 酟 giấm có 酉 (dậu) và 占 (chiêm), 𩵽 tôm có 魚 (ngư) và 心 (tâm); 𧋶 mọt, 螻 sâu cùng lấy 虫 (trùng) chỉ nghĩa.
• Nhiều thẻ mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng Việt: 籠 lồng, 點 chấm, 油 dầu, 蒜 tỏi, 鱠 gỏi, 篙 sào. Còn 勾 câu, 高 cao, 寨 trại, 村 thôn mượn cả âm và nghĩa.
• 泣 khắp là giả tá, chỉ mượn âm của 泣 (khấp). Ở thẻ 𦺓 trầu, sách giải chữ Hán 芙 là trầu, còn 芙 vốn là hoa phù dung.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về nhà nông, vóc người, dòng họ và sự chắc chắn

• Việc đồng áng dùng hình thanh: 槞 trồng có 木 (mộc) và 竜 (long), 𥢫 gặt có 禾 (hòa) và 割 (cát), 𦓿 cày có 耒 (lỗi) và 其 (kỳ). Sách giải chữ Hán 耰 là cày; 耰 vốn là bừa lấp hạt.
• Cặp 𤷍 gầy, 脿 béo khác phần chỉ nghĩa: 𤷍 có 疒 (nạch), 脿 có 月 (bộ nhục). Tên họ viết hai chữ: 𣱆馮 họ Phùng, 𣱆孟 họ Mạnh có chữ đầu ghép 氏 (thị) với 户 (hộ), chữ sau mượn nguyên chữ Hán.
• Giả tá chỉ mượn âm: 割 cắt, 信 tin, 實 thật; riêng 窖 khéo là chữ Hán 窖 (giáo), trong chữ Nôm đọc là khéo.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về nơi thờ tự, binh khí và đồ dùng trong nhà

• Nơi thờ tự và công trình: 㕑 chùa là giả tá, mượn âm của 㕑 (trù); 塔 tháp, 亭 đình mượn cả âm và nghĩa.
• Binh khí lấy 金 (kim) chỉ nghĩa: 𨬊 giáo có 教 (giáo) gợi âm, 鎌 gươm có 兼 (kiêm) gợi âm. Đồ dùng 鐮 liềm, 箒 chổi, 櫃 củi, 箱 rương mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng Việt; củi trên thẻ này là cái tủ, cái hòm.
• 玉璧 ngọc bích viết hai chữ, cả hai mượn nguyên chữ Hán.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về thân người, buổi trong ngày, mức độ và xe kiệu

• Phần chỉ nghĩa cho biết nhóm nghĩa: 𨉓 mình có 身 (thân), 𩈘 mặt có 面 (diện), 𬁑 trưa, 𣌋 sớm cùng có 日 (nhật).
• Một phần gợi âm dùng cho hai chữ: 𣹓 đầy, 𠫅 dày cùng có 苔 (đài), nhưng 𣹓 lấy 氵 (thủy) chỉ nghĩa, còn 𠫅 lấy 厚 (hậu) chỉ nghĩa. 𨏄 nhẹ lấy 輕 (khinh) chỉ nghĩa, 耳 (nhĩ) gợi âm.
• Giả tá chỉ mượn âm: 日 nhặt, 信 tin, 貯 chứa, 車 xe; nhặt ở đây là dày khít, sát nhau. 㒙 min là tiếng tự xưng, nghĩa là tôi.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về tri giác, tình cảm, đồ đựng và thán từ

• Hai chữ tri giác dùng hình thanh: 𦖑 nghe có 耳 (nhĩ) và 宜 (nghi), 𧡊 thấy có 見 (kiến) và 体 (thể).
• 懞 mong mượn chữ Hán 懞 (mông) để ghi âm; 𢖵 nhớ lấy 忄 (tâm) chỉ nghĩa, 女 (nữ) gợi âm. 𡢻 nợ cũng có 女 (nữ) gợi âm, phần chỉ nghĩa là 債 (trái). Sách giải chữ Hán 約 là mong đợi, còn 約 vốn là ước hẹn, ràng buộc.
• Hai hư từ cuối câu: 丕 vậy là chữ Hán 丕 (phi), 咍 thay! là chữ Hán 咍 (hai), trong chữ Nôm đọc là vậy và thay.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về may mắn, thân thể, đồ đất và sông núi

• Bộ phận cơ thể có phần chỉ nghĩa khác nhau: 𦟐 má có 月 (bộ nhục) và 馬 (mã), 𦖻 tai có 耳 (nhĩ) và 思 (tư), 𨉞 lưng có 身 (thân) và 夌 (lăng). 髀 vế thì mượn nguyên chữ Hán.
• Một phần gợi âm 内 (nội) đi với ba phần chỉ nghĩa: 㘨 nồi có 土 (thổ), 𡶀 núi có 山 (sơn), 呐 nói có 口 (khẩu).
• 𢆧 may lấy 幸 (hạnh) chỉ nghĩa, 枚 (mai) gợi âm. Giả tá chỉ mượn âm: 可 khá, 埃 ai, 祖 tổ, 藝 nghệ. Ở thẻ 𧯄 hang, sách giải chữ Hán 谷 là hang, còn 谷 vốn là khe núi, thung lũng.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về sừng móng, sách vở, đi lại và thầy cúng

• 𧤁 sừng lấy 角 (giác) chỉ nghĩa, 夌 (lăng) gợi âm; 𤔽 móng lấy 爪 (trảo) chỉ nghĩa, 蒙 (mông) gợi âm. 經 kinh, 史 sử mượn cả âm và nghĩa.
• Chữ về việc đi lại dùng hình thanh: 𨔈 chơi có 辶 (sước), 𬧐 tới, 𨁟 ngã có 𧾷 (túc).
• Tên người làm phép viết hai chữ: 童骨 đồng cốt (thầy cúng nam, ông đồng) mượn âm của 童 (đồng) và 骨 (cốt); 柴謨 thầy mo (người làm phép cúng bái) dùng 柴 (sài) đọc là thầy và 謨 (mô) đọc là mo.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về động tác chân tay, thời gian, tên vua và lụa là

• Cặp 𨂗 co, 𨁬 duỗi cùng có 𧾷 (túc) nhưng cấu tạo khác nhau: 𨂗 là hình thanh với 孤 (cô) gợi âm, 𨁬 là hội ý của 𧾷 (túc) và 伸 (thân).
• Vải vóc lấy 糹 (mịch) chỉ nghĩa: 𦄾 vóc có 菐 (bộc) gợi âm, 𦂛 the có 施 (thi) gợi âm.
• Từ hai tiếng viết hai chữ, chữ đầu hình thanh, chữ sau mượn nguyên chữ Hán: 𤤰湯 vua Thang, 𤤰禹 vua Vũ, 𬁒冬 mùa đông, 𣎃臘 tháng chạp.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về che bọc, kho vựa, xe ngựa và đạo Nho, Phật

• Hành động bao bọc dùng hình thanh: 𩂏 che có 雨 (vũ) và 支 (chi), 襆 bọc có 衤 (y) và 菐 (bộc).
• 道儒 đạo Nho, 道佛 đạo Phật mượn chữ Hán cả âm và nghĩa. 糖 đường, 窮 cùng cũng vậy, nhưng là chữ khác với chữ Hán được giải nghĩa (飴, 貧). Trong 𨋣車 bánh xe, 𨋣 có 車 (xa) chỉ nghĩa, 丙 (bính) gợi âm.
• Hai thẻ có nghĩa theo sách: 厦 hè (chữ Hán 坒 vốn là so sánh, ngang bằng), 𠲵 mép (chữ Hán 頰 vốn là má).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về con người, đi lại, nhà cửa và hư từ cổ

• 娘 nàng mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng nàng; 𠋦 mụ là hình thanh, 亻 (nhân) chỉ nghĩa, 某 (mỗ) gợi âm.
• Có chữ lấy chính chữ Hán được giải nghĩa làm phần chỉ nghĩa: 𠓨 vào có 入 (nhập), 𩩫 xương có 骨 (cốt), 𤳷 bởi có 由 (do). Chữ về đi lại thì khác: 𨀈 bước có 𧾷 (túc), 𠫾 đi có 去 (khứ).
• Từ cổ 蒸 chưng là giới từ nghĩa ở, tại, vì, viết bằng giả tá mượn chữ Hán 蒸 (chưng). 於 ở mượn nguyên chữ Hán 於 (ư) để ghi tiếng ở.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về thao tác tay, tật câm điếc, tên cây và khói mù

• Thao tác tay lấy 扌 (thủ) chỉ nghĩa: 𢫕 bưng, 𢩽 dẫy, 𢫟 sảy. Riêng 𨄁 đâm (giã trong cối) có 𧾷 (túc) chỉ nghĩa, 耽 (đam) gợi âm.
• Tên cây viết hai chữ, chữ đầu ghép 木 (mộc) với 荄 (cai): 𣘃棠 cây đường, 𣘃棣 cây lệ, 𣘃桂 cây quế có chữ sau mượn nguyên chữ Hán; 𣘃𣜳 cây vông có chữ sau là hình thanh của 木 (mộc) và 葻 (bông).
• 𦖡 điếc có 耳 (nhĩ) và 的 (đích), 噤 câm mượn nguyên chữ Hán 噤 (cấm) để ghi tiếng câm. 𩂟 mù có 雨 (vũ) và 戊 (mậu), 𤌋 khói có 火 (hỏa) và 鬼 (quỷ).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về tên nước cổ, chim chóc, tình cảm và kiến trúc

• Tên nước thời Xuân Thu viết hai chữ: 𡈉吳 nước Ngô, 𡈉楚 nước Sở có chữ đầu ghép 囗 (vi) với 若 (nhược), chữ sau mượn nguyên chữ Hán.
• Chim lấy 鳥 (điểu) chỉ nghĩa: 𪇍 quạ có 過 (quá) gợi âm. 𪅴羅 ác là viết hai chữ: 𪅴 ghép 鳥 (điểu) với 惡 (ác), còn 羅 là giả tá mượn âm của 羅 (la).
• Kiến trúc: 城 thành, 砦 trại, 軒 hiên mượn chữ Hán cả âm và nghĩa; 豸 giại (bậc thềm xây bằng gạch đá) là chữ Hán 豸 (trĩ), trong chữ Nôm đọc là giại.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về thuyền lưới, họ và nước cổ, sạch dơ và cầm nắm

• 船 thuyền mượn chữ Hán 船 cả âm và nghĩa, khác với chữ Hán được giải nghĩa 舟 (chu). 網 võng ở đây là lưới đan bắt cá, chim.
• Tên riêng viết hai chữ, chữ sau mượn nguyên chữ Hán: 𣱆孔 họ Khổng, 𣱆朱 họ Chu có chữ đầu ghép 氏 (thị) với 户 (hộ); 茹虞 nhà Ngu, 坦虢 đất Quắc có chữ đầu là 茹 (nhự) đọc là nhà và 坦 (thản) đọc là đất.
• Cặp 𬉣 dơ, 瀝 sạch cấu tạo khác nhau: 𬉣 có 氵 (thủy) và 餘 (dư), 瀝 là chữ Hán 瀝 (lịch), trong chữ Nôm đọc là sạch. 捇 xách, 扲 cầm cùng lấy 扌 (thủ) chỉ nghĩa.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về gói buộc, vua quan, sách vở và bào thai

• 𦅰 đùm, 𫃚 buộc cùng lấy mịch (sợi tơ) chỉ nghĩa: 𦅰 có 糹 (mịch) và 覃 (đàm), 𫃚 có 糸 (mịch) và 卜 (bốc).
• Nhóm thẻ bảng, sách vở mượn cả âm và nghĩa: 牌 bài, 扁 biển, 卷 quyển, 篇 thiên; 相 tướng cũng vậy. 𤤰 vua là hình thanh, 王 (vương) chỉ nghĩa, 布 (bố) gợi âm.
• 𫧾 trứng lấy 卵 (noãn) chỉ nghĩa, 壯 (tráng) gợi âm; 𦣗 nhau lấy 月 (bộ nhục) chỉ nghĩa, 饒 (nhiêu) gợi âm. Nhau trên thẻ là nhau thai, màng thai, tử cung.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về kim loại, trời sao, mềm cứng và động tác tay

• 鍮 thau (đồng pha kẽm) mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng thau; 玉 ngọc mượn cả âm và nghĩa.
• Chữ về bầu trời dùng hình thanh: 𬁖 sao có 星 (tinh) và 牢 (lao), 𩅀 chớp có 雨 (vũ) và 執 (chấp). Cặp 𣟮 mềm, 勁 cứng cấu tạo khác nhau: 𣟮 lấy 柔 (nhu) chỉ nghĩa, 勁 mượn nguyên chữ Hán 勁 (kính) để ghi tiếng cứng.
• 挭 gánh có 扌 (thủ) và 更 (canh), 撩 treo là chữ Hán 撩 (liêu), trong chữ Nôm đọc là treo, 打 đánh mượn nguyên chữ Hán để ghi tiếng đánh. 除 trừ mượn chữ Hán 除 cả âm và nghĩa, khác với chữ Hán được giải nghĩa 驅 (khu).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về lời nói, địa chi và ngợi khen

• Chữ về việc nói lấy 口 (khẩu) chỉ nghĩa: 𠳒 lời có 𡗶 (trời) gợi âm, 𠸦 khen có 看 (khán) gợi âm.
• Địa chi 寅 dần, 申 thân, 酉 dậu mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa; 卯 mẹo cũng mượn chữ Hán 卯 nhưng để ghi tiếng mẹo.
• Chữ ghép hai tiếng: 丐甁 cái bình, 丐鉢 cái bát chung 丐 (cái) ghi âm; 𫜵官 làm quan, 𫜵𤲌 làm ruộng chung chữ 𫜵 (làm).

📖 Cấu tạo chữ Nôm về màu sắc đối chọi và khảo sát tra cứu

• Cặp màu tương phản: 𬹙 đen lấy 黑 (hắc) chỉ nghĩa, 真 (chân) gợi âm; 𧹼 đỏ lấy 赤 (xích) chỉ nghĩa, 都 (đô) gợi âm.
• Chữ đầu chỉ loại, chữ sau mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa: 𡥵兔 con thỏ, 𡈉越 nước Việt, 𡈉齊 nước Tề, 𬁖奎 sao khuê, 𬁖昴 sao mão.
• Việc tra xét 考 khảo, 查 tra mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về sự sai lệch giả dối và lúa mạ đơm bông

• Tính chất sai lệch giả dối: 訛 ngoa mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa; 𠲝 dối lấy 口 (khẩu) chỉ nghĩa, 対 (đối) gợi âm.
• Nghề trồng lúa: 𥟉 thóc, 𥡗 mạ, 𥟌 bông chung 禾 (hòa) chỉ nghĩa, khác ở phần gợi âm là 秃 (thốc), 馬 (mã), 芃 (bồng).
• 漁 là đánh bắt cá; 𩵜 cá lấy 魚 (ngư) chỉ nghĩa, 亇 (cá) gợi âm.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về họ hàng, thiên can và món ăn

• Trong họ hàng, 翁 ông mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa; 𡥙 cháu lấy 子 (tử) chỉ nghĩa, 召 (triệu) gợi âm.
• Thiên can ghép hai chữ, cả hai đều mượn nguyên chữ Hán: 干戊 can mậu, 干庚 can canh, 干丁 can đinh, 干癸 can quí.
• Món ăn: 𩜃 cỗ lấy 飠 (thực) chỉ nghĩa, 具 (cụ) gợi âm; trong 圖咹 đồ ăn, 圖 (đồ) ghi âm đồ, còn 咹 lấy 口 (khẩu) chỉ nghĩa, 安 (an) gợi âm.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về rau thơm hoa cỏ và quan chức phẩm hàm

• Rau cỏ: trong 蔞芹 rau cần, 蔞 (lâu) ghi âm rau, 芹 mượn nguyên chữ Hán; trong 𦰦𬄃 cải củ, 𦰦 lấy 艹 (thảo) chỉ nghĩa, 改 (cải) gợi âm.
• Hoa và quan chức mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa: 花 hoa, 蘂 nhụy, 官尉 quan úy, 官 quan.
• Việc canh giữ: 𠫾巡 đi tuần, 𠫾戍 đi thú chung 𠫾 (đi), lấy 去 (khứ) chỉ nghĩa, 多 (đa) gợi âm.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về răng mắt, no đói và tìm kiếm

• Bộ phận trên mặt: 𦝄 răng lấy 月 (bộ nhục) chỉ nghĩa, 夌 (lăng) gợi âm; 𬑉 mắt lấy 目 (mục) chỉ nghĩa, 末 (mạt) gợi âm.
• Cặp đối 𩛂 no, 𩛜 đói chung 飠 (thực) chỉ nghĩa; phần gợi âm là 奴 (nô) và 対 (đối).
• Việc tìm kiếm: chữ Hán 求 ở đây là mong được, kiếm cho có; 尋 tìm mượn nguyên chữ Hán 尋 (tầm) để ghi tiếng tìm.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về thế giới muôn loài và vượt qua giới hạn

• Loài vật: 𪀄 chim lấy 鳥 (điểu) chỉ nghĩa, 占 (chiêm) gợi âm; 螠 ếch lấy 虫 (trùng) chỉ nghĩa, 益 (ích) gợi âm.
• Động tác tay: 𢮀 sờ, 扲 cầm, 𢴖 gãi chung 扌 (thủ) chỉ nghĩa; riêng 捽 (tốt) trong chữ Nôm đọc được cả 捽 rút và 捽 tuốt.
• Hành động vượt qua: 過 qua mượn nguyên chữ Hán 過 (quá) để ghi tiếng qua.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về thế giới huyền bí và việc răn dạy

• Thế giới tâm linh: 魔 ma, 鬼 quỉ mượn nguyên chữ Hán, cả âm và nghĩa.
• Lời răn dạy lấy 口 (khẩu) chỉ nghĩa: 𠰺 dạy có 代 (đại) gợi âm, 噒 răn có 粦 (lân) gợi âm.
• Danh tiếng: 榮 vang mượn nguyên chữ Hán 榮 để ghi tiếng vang, nghĩa là rạng rỡ, tiếng tăm vẻ vang.

📖 Cấu tạo chữ Nôm về luyện kim gang thép và vui chơi tiêu khiển

• Kim loại cứng: 鋼 gang mượn nguyên chữ Hán 鋼 để ghi tiếng gang; sách giải là gang, còn 鋼 vốn là thép.
• Vui chơi trêu đùa: 𨔈 chơi lấy 辶 (sước) chỉ nghĩa, 制 (chế) gợi âm; 嘺 ghẹo lấy 口 (khẩu) chỉ nghĩa, 喬 (kiều) gợi âm.
• Nhiều chỗ sách giải khác nghĩa thường: 𪂲 cò ứng với 鶩 vốn là con vịt, 𩌂 giày ứng với 靴 vốn là ủng cao cổ, 𡇸 quây ứng với 規 vốn là compa, phép tắc.