📖 Giới thiệu khóa học

Dành cho người mới làm quen với chữ Khmer. Khóa giới thiệu 33 phụ âm thông dụng thuộc nhóm A và O, chân chữ và các cụm ghép, nguyên âm phụ thuộc và độc lập, dấu phụ, dấu câu cùng chữ số bản địa. Hướng dẫn giải thích cách nhóm phụ âm ảnh hưởng đến nguyên âm; ví dụ kèm nghĩa tiếng Việt và IPA rút gọn giúp bạn đối chiếu chữ viết với cách đọc.

Tri ân:

Xin trân trọng cảm ơn Richard Ishida cùng cộng đồng đóng góp và biên tập tư liệu về chữ Khmer trên Wikipedia. Công sức nghiên cứu, hệ thống hóa và chia sẻ của quý vị giúp người học tiếp cận hệ chữ này và cung cấp nguồn đối chiếu quý báu cho khóa học.

📖 Hai nhóm phụ âm A và O; tiếng Khmer không có thanh điệu

Tiếng Khmer chuẩn không có thanh điệu. Hai nhóm phụ âm A và O quyết định cách đọc nhiều nguyên âm phụ thuộc, không phải hai thanh cao và thấp.

Nhóm A có 15 chữ, nguyên âm nền ɑː; nhóm O có 18 chữ, nguyên âm nền ɔː.

Ô phiên âm dùng IPA rút gọn: ː là âm dài, ʰ là bật hơi, ʔ là tắc thanh hầu, ɓ và ɗ là âm tắc hút vào, c là âm tắc ngạc, j là âm lướt. Khmer không cần dấu thanh.

Phiên âm hướng tới giọng chuẩn miền trung; nguyên âm có biến thể địa phương. Phiên âm âm đầu của chữ không thay thế cách đọc cả từ.

📖 Chân chữ và cách ghép phụ âm

Dấu coeng ្ trước một phụ âm làm phụ âm đó hiển thị thành chân chữ. Thường đọc phụ âm trên trước, rồi phụ âm dưới; không tự thêm nguyên âm vào mọi cụm.

Hầu hết 33 phụ âm có chân chữ thông dụng, trừ ឡ. Chân chữ r vòng về bên trái; một số chữ đổi hình khi ghép.

Mỗi thẻ phụ âm đặt chữ đầy đủ trước, chân chữ sau dấu chấm phẩy. Các cụm ghép chung một thẻ có thể đọc khác nhau.

📖 Phân biệt ដ, ឌ, ត, ទ và chân chữ

ដ và ឌ có âm đầu ɗ; ត và ទ thường có âm đầu t không bật hơi. Chữ đứng cuối âm tiết có quy tắc riêng.

Chân chữ của ដ và ត có thể giống hình trong phông chữ nhưng vẫn là hai mã khác nhau. Âm của chân chữ phụ thuộc vị trí và từ: không suy từ hình rằng mọi trường hợp đều đọc t hoặc đều đọc ɗ.

Âm bật hơi tʰ thuộc các chữ như ថ, ឋ, ធ, ឍ; không phải âm t của ត, ទ.

📖 Chữ ប và các chân chữ r, b, ʔ

ប thường có âm đầu ɓ trước nguyên âm, có thể đọc p trong một số cụm, từ mượn và khi ở cuối âm tiết. ប៉ ghi âm p. Không đổi mọi chữ ប hoặc chân chữ ្ប thành p.

Chân chữ ្រ vòng bên trái chữ trên. Chân chữ ្អ mang âm tắc thanh hầu, như ល្អ lʔɑː.

Trong IPA, pʰ là p bật hơi, không phải f tiếng Việt; kʰ là k bật hơi, không phải kh xát tiếng Việt.

📖 Nhóm nguyên âm trong cụm phụ âm

Âm tắc và âm xát thường trội hơn âm mũi, âm bên và âm lướt khi quyết định nhóm nguyên âm. Nếu một cụm có hai phụ âm trội, phụ âm dưới thường quyết định nhóm.

Vì vậy ផ្ល theo nhóm A nhưng ផ្ទ theo nhóm O do ទ ở dưới; ផ្ទះ đọc pʰteəh. Cụm ម្ដ và ម្ហ theo nhóm A, còn ម្ន theo nhóm O.

Có ngoại lệ theo từ và biến âm ở âm tiết yếu. Dùng ví dụ thực để học, không chỉ ghép tên chữ rồi đọc nguyên âm nền.

📖 Nguyên âm phụ thuộc: thứ tự phiên âm A; O

Một dấu nguyên âm thường có hai cách đọc tùy nhóm phụ âm. Trong ô phiên âm, nhóm A viết trước và nhóm O viết sau dấu chấm phẩy.

Ví dụ ា có aː ở nhóm A và iːə ở nhóm O. Một số nguyên âm như ួ, ឿ, ៀ có cùng giá trị cơ bản ở cả hai nhóm.

Dấu gạch nối trong cột từ chỉ vị trí phụ âm, không được phát âm. Dấu ~ trong phiên âm chỉ biến thể. Âm cuối và các dấu phụ có thể làm đổi chất hoặc độ dài nguyên âm.

📖 Tổ hợp có âm cuối m và h

Các tổ hợp ុំ, ំ, ាំ thường có âm cuối m; trước ង có thể có âm cuối ŋ. Các tổ hợp với ះ thường có âm cuối h.

ា nhóm A có âm dài aː nhưng ាំ thường có âm ngắn am. Nhóm phụ âm vẫn quyết định nguyên âm: ុំ có om ở nhóm A, um ở nhóm O.

Không nhầm dấu ះ với dấu ៈ.

📖 Mười hai thẻ nguyên âm độc lập

Nguyên âm độc lập tự đứng thành chữ, có sẵn âm đầu thanh hầu hoặc r, l; nhiều chữ chỉ gặp trong từ gốc Ấn. Cách đọc phụ thuộc từ, không suy mọi từ từ một tên chữ.

Thẻ cuối ghép ឱ, dạng khác ឲ và chữ hiếm ឳ.

ឩ hiếm; chữ hiện đại thường viết អូ. Hai phụ âm cổ ឝ, ឞ không thuộc 33 phụ âm thông dụng.

📖 Dấu đổi nhóm và dấu phụ

Dấu ៉ đổi một số phụ âm nhóm O sang A; đặt trên ប để ghi p. Dấu ៊ đổi ស, ហ, ប, អ sang nhóm O. Khi gặp nguyên âm phía trên, hình dấu có thể hạ xuống dưới.

Dấu ់ làm ngắn hoặc đổi nguyên âm. Dấu ៍ thường báo chữ câm; dấu ៌ có lịch sử từ âm r và có quy tắc riêng theo từ.

Dấu ៎ chỉ ngữ điệu cảm thán, không biến tiếng Khmer thành ngôn ngữ có thanh điệu.

📖 Chữ số thập phân và cách gọi số 6–9

Chữ số Khmer dùng hệ thập phân. Cách gọi 6–9 có cấu tạo năm cộng một, hai, ba, bốn: ប្រាំមួយ, ប្រាំពីរ, ប្រាំបី, ប្រាំបួន.

Không gọi toàn bộ hệ số đếm là hệ cơ số 5. Mười là ដប់, hai mươi là ម្ភៃ; các hàng chục có cách gọi riêng.

Dạng pram pɨl của số bảy là biến thể khẩu ngữ, không đổi cách viết ប្រាំពីរ.